Oryginalny statut Instytutu Radiotechnicznego to niewielka, dwunastostronicowa broszura. Na jej okładce zapisano, zgodnie z ówczesną ortografią: „Statut Instytutu Radjotechnicznego, zatwierdzony przez P. Komisarza Rządu na m.st. Warszawę dn. 4 września 1928 r.”. Siedzibą nowej instytucji miała być Warszawa, ale terenem jej działalności – całe państwo polskie.
Nie był to jeszcze państwowy instytut badawczy w dzisiejszym rozumieniu. Instytut Radiotechniczny powstał jako stowarzyszenie z osobowością prawną, tworzone wspólnym wysiłkiem naukowców, inżynierów, przedstawicieli administracji, wojska, przemysłu radiotechnicznego, Polskiego Radia i środowiska radioamatorów. Zatwierdzenie statutu nadało tej inicjatywie formalne ramy organizacyjne i otworzyło drogę do rozpoczęcia regularnej działalności.
Instytucja potrzebna odradzającemu się państwu
Utworzenie Instytutu Radiotechnicznego było odpowiedzią na potrzeby młodego państwa, które po odzyskaniu niepodległości musiało niemal od podstaw budować własną łączność, przemysł radiowy, zaplecze naukowe i system kształcenia specjalistów.
W pierwszych latach po 1918 roku rozwój polskiej radiotechniki był w dużej mierze dziełem wojska oraz organizacji społecznych. Powstawały pierwsze kursy dla radiotelegrafistów, laboratoria uczelniane i przedsiębiorstwa produkujące urządzenia radiowe. Rozwijał się również ruch radioamatorski, a w 1925 roku rozpoczęło nadawanie Polskie Radio. Brakowało jednak ogólnopolskiej placówki, która mogłaby skupić nielicznych specjalistów, aparaturę pomiarową i rozproszone dotąd prace badawcze.
Idea powołania takiej instytucji dojrzewała w środowisku organizacji zrzeszonych w Centralnym Komitecie Polskich Zrzeszeń Radiotechnicznych. Impulsem stał się sukces I Ogólnokrajowej Wystawy Radiowej. Uzyskany z niej dochód – 12 tys. zł – postanowiono przeznaczyć na organizację Instytutu. Nie wystarczało to na budowę i wyposażenie nowoczesnego ośrodka, ale pozwoliło rozpocząć konkretne przygotowania.
Pierwsze posiedzenie komisji organizacyjnej odbyło się 30 stycznia 1928 roku. Wśród osób zaangażowanych w tworzenie Instytutu znaleźli się czołowi przedstawiciele polskiej nauki i techniki, m.in. Janusz Groszkowski, Kazimierz Jackowski, Dymitr Sokolcow, Kazimierz Drewnowski, Mieczysław Pożaryski i Mieczysław Wolfke. Dyrektorem IR został Janusz Groszkowski – późniejszy wybitny uczony, uznawany za jednego z twórców polskiej radioelektroniki.
Badania, pomiary, ekspertyzy i upowszechnianie wiedzy
Statut określał cel Instytutu bardzo szeroko: miał on prowadzić prace radiotechniczne, naukowe i techniczne oraz wspierać rozwój polskiej radiotechniki w obszarze nauki, szkolnictwa, zastosowań przemysłowych, normalizacji i radioamatorstwa.
Do jego zadań należało prowadzenie badań, przygotowywanie opinii dla urzędów państwowych, instytucji, przedsiębiorstw i organizacji fachowych, uzyskiwanie patentów, wspieranie publikacji i szkolnictwa, koordynowanie badań i pomiarów, a także organizowanie odczytów i wystaw oraz tworzenie bibliotek, czytelni i pracowni naukowych.
W planowanej strukturze znalazły się wydziały: naukowy, probierczy, radioamatorski i ogólny. Statut przewidywał przy tym możliwość powoływania kolejnych jednostek, jeśli wymagałby tego rozwój techniki. Instytut miał również wydawać własne czasopismo naukowe.
Choć dokument dotyczył świata lamp elektronowych, radiostacji i pierwszych odbiorników, zarysowana w nim formuła działania brzmi znajomo także współcześnie. Łączyła badania naukowe z praktyką inżynierską, wsparciem administracji i przemysłu, działalnością laboratoryjną, normalizacją oraz popularyzacją wiedzy.
Od pierwszych laboratoriów do Państwowego Instytutu Telekomunikacyjnego
Uroczyste otwarcie siedziby Instytutu Radiotechnicznego nastąpiło 16 marca 1929 roku. Początkowo placówka korzystała z niewielkich pomieszczeń przy ul. Mokotowskiej 6 oraz laboratoriów Politechniki Warszawskiej. W 1930 roku przeniosła się do większej siedziby przy ul. Zimorowicza 5.
Rozwój był szybki. W 1930 roku IR zatrudniał 20 osób, w tym 14 pracowników naukowo-technicznych. Cztery lata później jego personel liczył już około 80 osób. Badano m.in. lampy elektronowe, generatory i odbiorniki, rozchodzenie się fal krótkich i ultrakrótkich, materiały piezoelektryczne oraz zakłócenia odbioru radiowego.
Dział kontroli nadawań prowadził codzienne pomiary częstotliwości polskich stacji, pomagając zwiększać stabilność ich pracy. Dział probierczy badał urządzenia radiotechniczne i wzorcował mierniki dla administracji, przemysłu oraz klientów prywatnych. Było to pierwsze laboratorium w Polsce prowadzące taką działalność i wystawiające odpowiednie świadectwa.
Instytut publikował też wyniki badań. W latach 1929–1933 w czasopiśmie „Wiadomości i Prace Instytutu Radiotechnicznego w Warszawie” ukazało się ponad 40 prac naukowych. IR wspierał ponadto organizację polskiego ruchu krótkofalarskiego. To właśnie w jego siedzibie w lutym 1930 roku odbył się pierwszy Ogólnopolski Zjazd Krótkofalowców, podczas którego powołano Polski Związek Krótkofalowców.
1 kwietnia 1934 roku Instytut Radiotechniczny został połączony z Laboratorium Teletechnicznym Ministerstwa Poczt i Telegrafów. Tak powstał Państwowy Instytut Telekomunikacyjny, obejmujący działalnością całość ówczesnych zagadnień telekomunikacyjnych. Jego dyrektorem pozostał Janusz Groszkowski.
PIT prowadził działalność do 1951 roku, z przerwą spowodowaną wojną i okupacją. Po jego podziale około stu pracowników zasiliło nowo utworzony Instytut Łączności, któremu powierzono prace związane przede wszystkim z budową i eksploatacją systemów łączności oraz środkami masowego przekazu. W ten sposób historia rozpoczęta przez społeczną inicjatywę radiotechników znalazła bezpośrednią kontynuację w działalności IŁ.
Od fal radiowych do cyfrowego świata
W 1928 roku radio należało do najbardziej nowoczesnych technologii komunikacyjnych. Dzisiaj zakres działalności Instytutu Łączności – PIB jest nieporównanie szerszy. Obejmuje m.in. sieci szerokopasmowe i komórkowe, technologie 5G i 6G, systemy satelitarne i nawigacyjne, cyberbezpieczeństwo, sztuczną inteligencję, inżynierię oprogramowania, fotonikę, kompatybilność elektromagnetyczną, zarządzanie częstotliwościami, cyfrową radiofonię i telewizję, inteligentny transport oraz ekonomiczne i regulacyjne aspekty rynku komunikacji elektronicznej.
Współczesny Instytut bada już nie tylko sposób przesyłania sygnału, lecz także odporność całych sieci i usług cyfrowych. Ocenia bezpieczeństwo produktów teleinformatycznych, analizuje jakość i dostępność usług, monitoruje pola elektromagnetyczne i zakłócenia systemów nawigacji satelitarnej, wspiera administrację publiczną w procesach cyfryzacji oraz prowadzi prace dotyczące technologii, które będą kształtowały komunikację w kolejnych dekadach.
Zmieniła się skala, narzędzia i przedmiot badań. Lampy elektronowe ustąpiły miejsca układom scalonym, oprogramowaniu i algorytmom. Pomiary częstotliwości stacji radiowych rozwinęły się w zaawansowane zarządzanie widmem. Ochrona jakości odbioru stała się częścią szerszych badań nad niezawodnością, bezpieczeństwem i odpornością infrastruktury cyfrowej.
Jednocześnie zadania zapisane w statucie z 1928 roku można bez trudu odnaleźć w dzisiejszej działalności IŁ-PIB. Instytut nadal prowadzi badania, przygotowuje ekspertyzy dla państwa i gospodarki, wykonuje pomiary i badania laboratoryjne, uczestniczy w normalizacji, publikuje wyniki prac, organizuje konferencje i dzieli się specjalistyczną wiedzą.
Zmieniają się technologie, pozostaje misja
Twórcy Instytutu Radiotechnicznego chcieli stworzyć ośrodek służący rozwojowi nauki, państwa i krajowego przemysłu. Zamierzali skupić w jednym miejscu wiedzę, ludzi oraz aparaturę, których odradzająca się Polska miała wówczas niewiele. Uważali też, że własne kompetencje badawcze są konieczne, aby zmniejszać technologiczny dystans dzielący kraj od bardziej rozwiniętych państw.
Po 98 latach te słowa zachowują aktualność. Dzisiaj dotyczą już nie tylko radiotechniki, lecz także bezpieczeństwa cyfrowego, sztucznej inteligencji, sieci przyszłości, technologii satelitarnych i cyfrowej suwerenności.
4 września przypomina zatem nie tylko o zatwierdzeniu historycznego dokumentu. To rocznica sformułowania misji, która – mimo kolejnych zmian nazw, struktur i technologii – pozostaje częścią tożsamości Instytutu Łączności.
Źródła:
„Statut Instytutu Radjotechnicznego”, Warszawa 1928.
[Źródło zdjęcia: NAC. Zmodyfikowano z użyciem sztucznej inteligencji.]