AI Act obowiązuje. Czy sparaliżuje rozwój sztucznej inteligencji w Europie?

Dr Marcin Roter, Zakład Modelowania i Analizy Danych, IŁ-PIB
 

Czym jest AI Act
AI Act to kompleksowa regulacja sztucznej inteligencji na szczeblu europejskim. Pierwotnie uchwalony w 2024 r., został w części zmodyfikowany przez wchodzący właśnie w życie AI Omnibus(1). Podstawowym celem regulacji jest wsparcie innowacji w zakresie AI przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony obywateli przed negatywnymi skutkami wykorzystania sztucznej inteligencji (2). Dodatkowo akt ma za zadanie stworzenie jednolitego prawodawstwa na szczeblu europejskim (3), ułatwiając w ten sposób funkcjonowanie unijnego rynku.

Osią regulacji jest podział systemów AI na cztery kategorie w zależności od ich potencjalnej szkodliwości. Wyróżnione zostały systemy charakteryzujące się nieakceptowalnym ryzykiem, wysokim ryzykiem, ryzykiem specyficznym i minimalnym ryzykiem (4). W zależności od klasyfikacji wprowadzanie na rynek i wykorzystywanie systemów AI jest objęte różnym stopniem obostrzeń.

Jakie przepisy wprowadza
Praktyki wymienione jako charakteryzujące się nieakceptowalnym ryzykiem są, na podstawie art. 5, wprost zabronione w państwach członkowskich. Można do nich zaliczyć między innymi tworzenie sztucznej inteligencji wykorzystującej techniki podprogowe do celowej manipulacji (5), czy przewidywania prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa przez osobę fizyczną wyłącznie na podstawie profilowania (6).  

Jako systemy ryzyka specyficznego regulowane są modele trenowane na dużych zbiorach danych i pozwalające na szerokie zastosowanie (7). Można do nich zaliczyć między innymi popularne duże modele językowe, takie jak ChatGPT czy Claude, systemy bezpośrednio wchodzące w kontakt z osobami fizycznymi (8), jak np. chatboty, czy modele pozwalające na generowanie dźwięku, obrazu czy tekstu (9) .

Do systemów wysokiego ryzyka zaliczane są niektóre systemy wykorzystywane w wyszczególnionych w regulacji sektorach, takich jak na przykład edukacja czy wymiar sprawiedliwości (10). Są to w przewarzającej mierze sektory które można uznać za wrażliwe. Dokładniej chodzi tu na przykład o systemy wykorzystywane w infrastrukturze krytycznej, do oceny prac uczniów w szkołach czy w procesach rekrutacyjnych. Dodatkowo do systemów wysokiego ryzyka zaliczane są też, pod pewnymi warunkami, systemy AI, które stanowią element bezpieczeństwa w produkcie lub są produktami zaliczanymi do niektórych z regulowanych kategorii w ramach unijnego prawodawstwa harmonizacyjnego (11). Chodzi tu między innymi o zabawki czy wyroby medyczne (12). 
 

Kiedy wchodzi w życie
Z uwagi na kompleksowy charakter regulacji, wejście w życie AI Act, zostało rozłożone na kilka faz. Dodatkowo w wyniku początkowej krytyki niektórych rozwiązań, termin wejścia części z uchwalonych rozwiązań został przełożony, na podstawie AI Omnibus, by dać firmom dłuższy okres na dostosowanie się do regulacji (13). Dodatkowo część rozwiązań złagodzono w imię większego wsparcia innowacyjności (14).  

Na dzień dzisiejszy w mocy jest już część regulacji związanych z AI Act. W lutym 2025 r. weszła w życie między innymi część całkowicie zakazująca niektórych praktyk (15). W mocy są też regulacje nakładające szczególne wymagania na firmy oferujące modele ogólnego przeznaczenia (w tym charakteryzujące się ryzykiem systemowym). Są to między innymi wymagania dotyczące tworzenia adekwatnej dokumentacji i w szczególnych przypadkach udostępniania jej innym firmom (16) czy ocenie i zapobieganiu ryzyku systemowemu (17). 

Od 3 sierpnia wchodzi w życie wchodzi już cały AI Act jednak z pewnymi ważnymi wyjątkami. Jest nim większość zobowiązań nakładanych na dostawców systemów wysokiego ryzyka. Zaczną one obowiązywać dopiero w większości od grudnia 2027, a w całości od w sierpnia 2028 (18).  

Jednocześnie w przyszłym tygodniu w życie wchodzą między innymi przepisy zobowiązujące firmy wykorzystujące AI do tworzenia (lub znacznego modyfikowania) treści audiowizualnych, lub tekstu do oznaczenia treści AI (19). Podobnie w moc wchodzą regulacje  dotyczące tworzenia sandboxów regulacyjnych, w których firmy powinny mieć możliwość testowania modeli AI.
 

Wpływ na konkurencyjności 
Artykuł pierwszy AI Act, stwierdza wprost, że „Celem niniejszego rozporządzenia jest poprawa funkcjonowania rynku wewnętrznego […] przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony zdrowia, bezpieczeństwa, praw podstawowych zapisanych w Karcie […], przed szkodliwymi skutkami systemów AI w Unii oraz wspieraniu innowacji”. Jednocześnie AI Act był i często jest krytykowany za nadmierną regulacje osłabiającą innowacyjność.  Mario Draghi (str.79), pisze w swoim raporcie że: „Chociaż ambicje UE w przyjęciu RODO I AI Act zasługując na uznanie, to skomplikowanie, nieścisłości i potencjalne nakładanie się tych regulacji, może osłabić rozwój firm z UE na polu AI” (20). I kilka linijek dalej dodaje że „UE staje przed nieuniknionym wyborem pomiędzy silniejszymi regulacjami ex-ante chroniącymi prawa podstawowe i bezpieczeństwo produktów oraz bardziej liberalną regulacją promującą inwestycje i innowacyjność” (21). 

Te cytaty dobrze pokazują główne kierunki, dyskusji nad AI Act, i jego potencjalnego wpływu na  konkurencyjność gospodarki europejskiej. Część ekspertów podkreśla, koszty związane z dostosowaniem firm do wymogów regulacji (22), niepewnością wynikającą z możliwości różnej interpretacyjnych niektórych zapisów (23), nakładanie się regulacji europejskich (24), czy potencjalne problemy wynikające z wykorzystania modeli AI w szerszych łańcuchach wartości (25).  

Należy tu podkreślić, że chodzi nie tylko o bezpośrednie koszty finansowe wynikające z konieczności tworzenia systemu oceny jakości, przeprowadzania szkoleń czy tworzenia dokumentacji. Część firm może również być niechętna do podejmowania ryzyka i tworzenia produktów, co do których nie jest jasne, jakie są właściwe regulacje, bojąc się potencjalnych kar. Firmy mogą też rezygnować z wykorzystania bardziej efektywnych metod bazujących na AI, jeżeli ich użytkowanie będzie zbyt problematyczne. Tworzy to dodatkowy, pośredniy koszt regulacji dla gospodarki. Podobnie jak w przypadku powiązanych regulacji cyfrowych, duża dynamika zmian technologicznych, skłania do pytania na ile AI Act będzie odporny na zmiany technologiczne. 

Trudno zaprzeczyć, że konieczność dostosowania się do AI Act będzie wymagała poniesienia dodatkowych kosztów przez gospodarkę. Pomimo wkomponowania w AI Act mechanizmów, które mają pomóc małym i średnim przedsiębiorstwom (26), koszty te mogą okazać się dla nich wysokie (27). Przyjęty niedawno AI Omnibus miał na celu zarządzenie przynajmniej części z podnoszonych problemów (28). Na przykład opóźnienie terminu wprowadzenia regulacji dotyczących systemy wysokiego ryzyka, ma pozwolić na przyjęcie odpowiednich wytycznych i standardów zmniejszających niepewność regulacyjną i koszty dostosowania się do regulacji (29). Wielkość obciążenia dla gospodarki spowodowana wprowadzeniem AI Act będzie w dużej mierze zależały od jakości implementacji tych rozwiązań. Im bardziej przejrzyste i łatwe w wykorzystaniu będą normy i rekomendacje, im sprawniej będą działały sandboxy regulacyjne, tym mniejsze będzie obciążenie dla gospodarki. Jednocześnie, nie wolno zapominać, że AI Act wprowadza jednolitą regulację na szczeblu europejskim która pozwala uniknąć potencjalnych sprzecznych regulacji na poziomie krajowym. Ułatwia to współpracę wewnątrz UE, co może działać pozytywnie na innowacje w długim okresie. Równocześnie, nawet jeżeli AI Act w pewnym zakresie spowolni innowacyjność, szczególnie w zakresie modeli wysokiego ryzyka, to kluczowe pozostaje pytanie czy jesteśmy to zaakceptować w zamian za większą kontrole nad AI szczególnie w kontekście sektorów wrażliwych. 

Źródła:

1. https://digital-strategy.ec.europa.eu/pl/news/ai-omnibus-enters-force 
2. Artykuł 1(1) AI act., por. P. Larouche (2026) “AI Governance and Geopolitics” CERRE Issue Paper https://cerre.eu/publications/ai-governance-and-geopolitics/ str. 26
3. Motyw 1 AI act.
4. https://commission.europa.eu/news-and-media/news/ai-act-enters-force-2024-08-01_en 
5. Art. 5(1) a AI act
6. Art. 5(1) d. AI act
7. Formalnie AI act rozróżnia tutaj „modele ogólnego przeznaczenia” i „modele ogólnego przeznaczenia z ryzykiem systemowym”. Zaklasyfikowanie do drugiej kategorii, nakłada większe obowiązki na dostawce takiego modelu. 
8. Art. 50(1) AI act
9. Art. 50(2).
10. AI act Załącznik III
11. Art. 6(1) AI Act. 
12. Załącznik I AI Act
13. P. Larouche (2026) “AI Governance and Geopolitics” CERRE Issue Paper https://cerre.eu/publications/ai-governance-and-geopolitics/ str. 27  
14. P. Larouche (2026) “AI Governance and Geopolitics” CERRE Issue Paper https://cerre.eu/publications/ai-governance-and-geopolitics/ str. 27  
15. AI Act Art. 113
16. Mówimy tu a sytuacji w której finna firma wykorzystuje model AI do tworzenia własnego systemu AI Art. 53(1) b)
17. Artykuł 55(1) AI Act.
18. Artykuł 1(40)b
19. W przypadku gdy treść może zostać pomylona z treścią rzeczywistą. Regulacji nie podlegają np. wygenerowane obrazy przedstawiające sceny w oczywisty sposób fantastyczne. 
20. M. Draghi 2024 „The future of European Cometitiveness” tłumaczenie autora oryginaly cytat: “while the ambitions of the EU’s GDPR and AI Act are commendable, their complexity and risk of overlaps and inconsistencies can undermine developments in the field of AI by EU industry actors”   
21. M. Draghi 2024 „The future of European Cometitiveness, Part B, In-depth Analysis and Recommendations” tłumaczenie autora oryginaly cytat: „ the EU faces now an unavoidable trade-off between stronger ex ante regulatory safeguards for fundamental rights and product safety, and more regulatory light-handed rules to promote EU investment and innovation,
22. Thibault Schrepel (2025) “Decoding the AI Act: Implications for Competition Law and Market Dynamics” Journal of Competition Law and Economics 374–389, str.384
23. Thibault Schrepel (2025) “Decoding the AI Act: Implications for Competition Law and Market Dynamics” Journal of Competition Law and Economics 374–389, str.383
24. A. Stazi, “AI Act, Competition and Fairness: Compliance Issues, Overlaps in EU Legislations and Global Regulatory Scenario” str.3 https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5292194 
25. D.Schnurr "Evolving AI Systems under AI act, Substantial Modifications and AI Value Chain”
26. P. Larouche (2026) “AI Governance and Geopolitics” CERRE Issue Paper https://cerre.eu/publications/ai-governance-and-geopolitics/ str. 27 i D.Schnurr "Evolving AI Systems under AI act, Substantial Modifications and AI Value Chain” str.2
27. Por. Thibault Schrepel (2025) “Decoding the AI Act: Implications for Competition Law and Market Dynamics” Journal of Competition Law and Economics 374–389, str.380-381
28. P. Larouche (2026) “AI Governance and Geopolitics” CERRE Issue Paper https://cerre.eu/publications/ai-governance-and-geopolitics/ str. 27
29. Komisja szacuje, że firmy które mają już system zarządzania jakością mogą ponieść bezpośrednie koszy związane z AI Act na poziomie około 20-40 tyś euro.  Na podstawie “Answer given by Executive Vice-President Virkkunen on behalf of the European Commission to Question for written answer E-001210/2 to the Commission Michael McNamara (Renew)”. Jednocześnie część start-upów nie będzie miała odpowiednich systemów QMS co zwiększa koszty dostosowania.